Metoda TENS w zwalczaniu bólu porodowego w świetle badań naukowych

TENS jest jedną z najczęściej stosowanych niefarmakologicznych metod łagodzenia bólu porodowego. Jej znaczenie kliniczne nie polega na zastąpieniu analgezji neuraksjalnej, lecz na uzupełnieniu modelu leczenia bólu, szczególnie w pierwszym okresie porodu. Aktualne dane wskazują, że metoda może przynosić realną ulgę części pacjentek, jednak jej skuteczność jest zmienna i silnie zależna od sposobu zastosowania oraz momentu wdrożenia ^[1][2].

Na czym polega metoda TENS w porodzie?

Metoda TENS (transcutaneous electrical nerve stimulation) polega na przezskórnej stymulacji nerwów za pomocą impulsów elektrycznych o określonej częstotliwości i natężeniu. W położnictwie elektrody najczęściej umieszcza się przykręgosłupowo w okolicy odpowiadającej aferentacji bólu porodowego z pierwszego okresu porodu, zwykle na poziomach T10-L1 oraz S2-S4 lub praktycznie: dwie elektrody wyżej w odcinku lędźwiowo-piersiowym i dwie niżej w okolicy krzyżowej ^[3].

Mechanizm działania obejmuje:

• modulację przewodzenia bodźców bólowych na poziomie rdzenia kręgowego (mechanizm gate control),
• aktywację zstępujących układów hamujących,
• stymulację wydzielania endogennych opioidów (endorfiny).

Efekt kliniczny nie polega wyłącznie na redukcji natężenia bólu, ale również na poprawie tolerancji bólu i zwiększeniu poczucia kontroli nad przebiegiem porodu.

Na rynku dostępne są przenośne aparaty TENS przeznaczone do stosowania w porodzie. Pacjentka obsługuje je samodzielnie, regulując natężenie stymulacji i uruchamiając tryb zwiększonej intensywności podczas skurczu (BOOST). W praktyce klinicznej obsługa tych urządzeń jest często omawiana i ćwiczona już na etapie edukacji w szkołach rodzenia.

Co mówią wytyczne i przeglądy systematyczne?

Najbardziej wiarygodne źródła pozostają ostrożne w ocenie skuteczności TENS. Przegląd Cochrane wskazuje, że dostępne badania nie pozwalają jednoznacznie potwierdzić wysokiej skuteczności metody, głównie ze względu na ograniczenia metodologiczne ^[1].

Wytyczne NICE rekomendują umożliwienie stosowania TENS, jeśli pacjentka tego oczekuje, podkreślając jednocześnie brak silnych dowodów skuteczności w zaawansowanym porodzie oraz brak dowodów na szkodliwość ^[2].

Nowsze metaanalizy wskazują jednak na istotny statystycznie efekt przeciwbólowy, szczególnie w pierwszym okresie porodu. Jednocześnie jakość dowodów oceniana jest jako niska lub umiarkowana z powodu heterogeniczności badań i ryzyka biasu ^[4][5].

Wyniki badań klinicznych - co ma znaczenie praktyczne?

W badaniach randomizowanych obserwuje się kilka powtarzalnych wniosków:

• TENS może zmniejszać natężenie bólu w pierwszym okresie porodu,
• może opóźniać moment wdrożenia analgezji farmakologicznej,
• nie wpływa negatywnie na stan noworodka ani przebieg porodu.

Jednocześnie skuteczność zależy od parametrów stymulacji. Badanie Baez-Suarez wykazało, że odpowiednio dobrane częstotliwości i szerokość impulsu mają istotny wpływ na efekt przeciwbólowy [6]. Nieskutecznie zastosowany TENS łatwo bywa potem oceniany jako "dowód, że metoda nie działa"

Z kolei badania nowsze sugerują, że zastosowanie TENS może wiązać się także ze skróceniem pierwszego okresu porodu, choć dane te wymagają dalszego potwierdzenia [5].

Z klinicznego punktu widzenia ważniejsze od samej teorii jest to, że TENS nie działa ogólnoustrojowo, nie powoduje sedacji, nie ogranicza mobilności i może być obsługiwany przez rodzącą. To odróżnia go od metod farmakologicznych i tłumaczy, dlaczego część pacjentek ocenia go pozytywnie nawet wtedy, gdy efekt przeciwbolowy w skali VAS nie jest spektakularny. Poczucie wpływu na przebieg analgezji jest w porodzie wartością samą w sobie.

Kiedy stosowanie TENS ma największy sens?

Największą skuteczność kliniczną TENS obserwuje się:

• we wczesnym i aktywnym pierwszym okresie porodu,
• przy bólu o charakterze trzewnym (okolica lędźwiowo-krzyżowa),
• u pacjentek preferujących metody niefarmakologiczne,
• w sytuacjach, gdy celem jest odroczenie analgezji neuraksjalnej.

TENS jest szczególnie wartościowy u pacjentek aktywnych, które chcą zachować mobilność oraz kontrolę nad przebiegiem porodu.

TENS ma też sens organizacyjny na oddziałach, które chcą budować wielostopniowy model analgezji porodowej. Nie konkuruje wtedy z analgezją neuraksjalną, lecz ją poprzedza albo uzupełnia. Takie podejście jest zgodne z NICE, które dopuszcza stosowanie innych form łagodzenia bólu równolegle z TENS.

Kiedy TENS ma ograniczoną skuteczność?

Metoda ma mniejsze znaczenie:

• w zaawansowanym porodzie,
• w drugim okresie porodu (ból somatyczny),
• jako jedyna metoda u pacjentek oczekujących pełnej analgezji,
• przy późnym wdrożeniu (już przy bardzo nasilonym bólu).

W takich sytuacjach TENS może być jedynie uzupełnieniem innych metod, ale rzadko stanowi wystarczającą formę analgezji.

Bezpieczeństwo stosowania TENS

Dostępne dane wskazują na wysoki profil bezpieczeństwa TENS w porodzie. Nie wykazano zwiększonego ryzyka dla matki ani płodu przy prawidłowym stosowaniu ^[2][5].

Ograniczenia obejmują standardowe przeciwwskazania do elektrostymulacji, takie jak stymulator serca, epilepsja czy uszkodzenia skóry w miejscu aplikacji elektrod. Bardzo rzadko również reakcje alergiczne na żel elektrod samoprzylepnych.

Elektrostymulacja TENS nie może być oczywiście stosowana w wodzie.

Ważnym elementem bezpieczeństwa jest również zastosowanie specjalnych elektrod zintegrowanych z przewodami do aparatu TENS, co zapewnia stabilność połączenia elektrycznego podczas gwałtownej akcji porodowej. Standardowe elektrody posiadają krótkie przewody, które łączą się z wtyczką pin 2mm przewodów doprowadzeniowych, co w przypadku odpięcia się wtyczki może dodatkowo narazić rodzącą na nieprzyjemne dotknięcie skóry przez wtyczkę.

Jak wdrażać TENS, żeby zwiększyć szansę powodzenia?

Z praktycznego punktu widzenia najważniejsze są cztery elementy:

• wczesny start,
• prawidłowe ułożenie elektrod,
• odpowiednio wysoka ale tolerowana intensywność oraz
• aktywne używanie trybu nasilenia stymulacji w czasie skurczu (BOOST).

W materiałach klinicznych NHS oraz w badaniach dodatni efekt najczęściej obserwowano po rozpoczęciu TENS już wtedy, gdy skurcze stają się regularne, a nie dopiero przy bardzo nasilonym bólu ^[3].

Dlatego z perspektywy lekarza lub szkoły rodzenia bardziej przekonujące jest rekomendowanie nie "jakiegokolwiek TENS", ale urządzenia TENS zaprojektowanego do porodu: z gotowymi programami, szybkim przełączaniem w tryb BOOST, prostą regulacją natężenia przez samą rodzącą i układem czterech dużych elektrod zintegrowanych z przewodami.

Wnioski końcowe dla praktyki klinicznej

TENS nie jest metodą o potwierdzonej wysokiej skuteczności w całym przebiegu porodu, ale ma uzasadnione miejsce w jego pierwszym etapie. Największą wartość ma jako element strategii stopniowego leczenia bólu.

Z punktu widzenia lekarza i szkoły rodzenia kluczowe jest właściwe pozycjonowanie tej metody:

• jako bezpiecznej i dostępnej,
• jako pierwszego kroku lub metody pomostowej,
• jako rozwiązania wspierającego, a nie zastępującego analgezję farmakologiczną.

Takie podejście jest zgodne zarówno z aktualnymi wytycznymi, jak i wynikami badań naukowych.

Należy dodać, że stosowanie analgezji TENS ogranicza ilość i częstotliwość podawania środków farmakologicznych, co ma szczególnie duże znaczenie u osób źle tolerujących środki przeciwbólowe. Z obserwacji wynika ponadto, że w szczególności u rodzących po raz kolejny drogami naturalnymi, TENS może okazać się jedyną konieczną metodą terapii przeciwbólowych.

Autor

Przemysław Kania

lekarz, MBA. Współtwórca treści medycznych w diaMedica.pl, specjalizujący się w klinicznych aspektach terapii i diagnostyki medycznej, bezpieczeństwie pacjenta oraz zasadach stosowania wyrobów medycznych w praktyce.
Więcej informacji

Ostatnia aktualizacja: 2026-03-18

Powiązane artykuły:

• Czym jest TENS?
• Poprawa odczuć seksualnych po porodzie a elektrostymulacja